Bàn thờ gia tiên là nơi trang nghiêm nhất trong nhà người Việt, nơi con cháu thắp hương tưởng nhớ ông bà, cha mẹ. Theo quan niệm phong thủy, bàn thờ đặt đúng chỗ giúp không gian thờ cúng yên tĩnh, ấm cúng; đặt sai chỗ khiến việc thờ cúng bất tiện và gia đình cảm thấy không yên. Bài này tổng hợp những nguyên tắc được truyền lại phổ biến nhất, để bạn tự kiểm tra bàn thờ nhà mình.
Nguyên tắc chung khi chọn chỗ đặt bàn thờ
- Tựa vững: phía sau bàn thờ nên là tường đặc, chắc chắn, không phải cửa sổ hay khoảng trống. Dân gian gọi là “tựa sơn”, có chỗ dựa thì gia đạo vững.
- Trang nghiêm, yên tĩnh: tránh nơi đi lại nhiều, ồn ào hay ô uế.
- Sáng vừa phải: đủ ánh sáng, thoáng khí để hương khói không đọng, nhưng không bị nắng chiếu thẳng hay gió lùa làm tắt đèn, tàn hương bay.
- Cao hơn tầm sinh hoạt: bàn thờ đặt ở vị trí cao, người đứng khấn phải hơi ngước nhìn, thể hiện lòng tôn kính.
Vị trí nên đặt bàn thờ
Nhà nhiều tầng: phòng thờ ở tầng cao nhất
Với nhà ống, nhà phố nhiều tầng, nhiều gia đình chọn tầng trên cùng làm phòng thờ riêng vì yên tĩnh, ít người qua lại và không có ai sinh hoạt phía trên bàn thờ.
Nhà một tầng, chung cư: chính giữa phòng khách
Khi không có phòng thờ riêng, bàn thờ thường đặt ở gian giữa hoặc vách chính của phòng khách, tựa vào bức tường đặc, nhìn ra không gian rộng. Với chung cư, nên chọn bức tường không chung vách với nhà vệ sinh và không nằm ngay lối đi chính.
Hướng bàn thờ
Theo phong thủy Bát Trạch, mỗi gia chủ thuộc một cung mệnh với 4 hướng tốt (Sinh Khí, Thiên Y, Diên Niên, Phục Vị) và 4 hướng xấu (Tuyệt Mệnh, Ngũ Quỷ, Lục Sát, Họa Hại). Hướng bàn thờ là hướng mặt bàn thờ nhìn ra, thường được chọn theo tuổi của người trụ cột trong gia đình và ưu tiên một trong 4 hướng tốt. Bạn có thể đọc thêm về Bát Trạch và 8 hướng cát hung.
Trên thực tế, nhiều căn hộ không đổi được hướng. Khi đó người ta ưu tiên các nguyên tắc vị trí ở trên (tựa vững, trang nghiêm, tránh xung) trước, rồi mới xét hướng.
Độ cao và kích thước
Bàn thờ đứng (đặt sát đất) và bàn thờ treo đều nên cao hơn tầm mắt người đứng khấn một chút. Nhiều gia đình chọn kích thước theo các cung đẹp trên thước Lỗ Ban; một số chiều cao bàn thờ đứng hay được dùng là 127 cm và 147 cm, chiều sâu khoảng 61 đến 81 cm. Với bàn thờ treo, nên chừa khoảng trống phía trên để hương khói thoát và tiện lau dọn.
Cách bài trí trên bàn thờ
- Bát hương đặt chính giữa, là trung tâm của bàn thờ. Việc lập, bốc, thay bát hương nên làm vào ngày tốt và có bài khấn riêng, xem văn khấn bốc bát hương.
- Ảnh thờ, bài vị đặt phía sau bát hương, cao hơn bát hương.
- “Đông bình, Tây quả”: lọ hoa đặt bên Đông, mâm quả đặt bên Tây (tính theo hướng bàn thờ nhìn ra thì bên trái là Đông; nghĩa là khi bạn đứng đối diện bàn thờ, lọ hoa ở bên tay phải, mâm quả ở bên tay trái).
- Đèn, nến đặt hai bên; nước, rượu đặt phía trước.
- Không đặt đồ vật không liên quan như giấy tờ, chìa khóa hay đồ ăn thừa lên bàn thờ.
10 điều kiêng kỵ khi đặt bàn thờ
- Đặt bàn thờ chung tường hoặc đối diện nhà vệ sinh.
- Đặt dưới xà ngang hoặc dầm lộ trên trần.
- Đặt đối diện thẳng cửa chính, nơi gió và người ra vào liên tục.
- Phía sau bàn thờ là cửa sổ, cửa đi hoặc khoảng trống.
- Đặt gần bếp, đối diện bếp hoặc cạnh bồn rửa, đường ống nước.
- Đặt trong phòng ngủ hoặc sát vách đầu giường.
- Đặt dưới gầm cầu thang hay nơi có người đi lại phía trên.
- Đặt bàn thờ thấp hơn tầm sinh hoạt, ngang bàn uống nước.
- Để bàn thờ bụi bẩn, hoa héo, tàn hương đầy lâu ngày.
- Tự ý di chuyển bàn thờ mà không chọn ngày và khấn xin phép, xem văn khấn chuyển bàn thờ.
Giữ bàn thờ sạch sẽ, trang nghiêm
Ngoài vị trí, sự sạch sẽ mới là điều thể hiện lòng thành. Nhiều gia đình lau dọn bàn thờ trước ngày rằm, mùng một và làm lễ bao sái (lau dọn lớn) vào dịp cuối năm, thường từ sau ngày ông Công ông Táo (23 tháng Chạp). Trước khi lau dọn nên thắp hương xin phép; bạn có thể tham khảo văn khấn bao sái bàn thờ.
Khi mới lập bàn thờ ở nhà mới, gia chủ thường chọn ngày tốt rồi làm lễ an vị. Bạn có thể xem ngày tốt và dùng văn khấn lập bàn thờ.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ gia tiên nên đặt ở tầng nào?
Với nhà nhiều tầng, tầng trên cùng thường được chọn vì yên tĩnh và không có ai sinh hoạt phía trên. Nếu không có phòng thờ riêng, có thể đặt ở gian giữa phòng khách, tựa vào tường đặc.
Chung cư không chọn được hướng thì đặt bàn thờ thế nào?
Ưu tiên các nguyên tắc vị trí: tựa tường đặc, không chung vách nhà vệ sinh, không đối diện cửa chính hay bếp, không đặt dưới xà ngang. Hướng chỉ xét sau khi đã đảm bảo các điều này.
Bàn thờ có được đặt trong phòng ngủ không?
Theo quan niệm phổ biến thì không nên, vì phòng ngủ là không gian riêng tư, sinh hoạt, khó giữ sự trang nghiêm cho nơi thờ cúng.
Bao lâu nên lau dọn bàn thờ một lần?
Nhiều gia đình lau dọn nhẹ trước ngày rằm và mùng một hằng tháng, và bao sái kỹ vào dịp cuối năm. Khi lau dọn nên thắp hương xin phép trước.